قصاید حافظحافظ

قصیده ۲- ز دلبری نتوان لاف زد به آسانی

ز دلبری نتوان لاف زد به آسانیهزار نکته در این کار هست تا دانی
بجز شکردهنی مایه‌هاست خوبی رابه خاتمی نتوان زد دم سلیمانی
هزار سلطنت دلبری بدان نرسدکه در دلی به هنر خویش را بگنجانی
چه گردها که برانگیختی ز هستی منمباد خسته سمندت که تیز می‌رانی
به همنشینی رندان سری فرود آورکه گنجهاست در این بی‌سری و سامانی
بیار باده رنگین که یک حکایت راستبگویم و نکنم رخنه در مسلمانی
به خاک پای صبوحی‌کنان که تا من مستستاده بر در میخانه‌ام به دربانی
به هیچ زاهد ظاهرپرست نگذشتمکه زیر خرقه نه زنار داشت پنهانی
به نام طره دلبند خویش خیری کنکه تا خداش نگه دارد از پریشانی
مگیر چشم عنایت ز حال حافظ بازوگرنه حال بگویم به آصف ثانی
وزیر شاه‌نشان خواجه زمین و زمانکه خرم است بدو حال انسی و جانی
قوام دولت دنیی محمد بن علیکه می‌درخشدش از چهره فر یزدانی
زهی حمیده خصالی که گاه فکر صوابتو را رسد که کنی دعوی جهانبانی
طراز دولت باقی تو را همی‌زیبدکه همتت نبرد نام عالم فانی
اگر نه گنج عطای تو دستگیر شودهمه بسیط زمین رو نهد به ویرانی
تو را که صورت جسم تو را هیولایی استچو جوهر ملکی در لباس انسانی
کدام پایه تعظیم نصب شاید کردکه در مسالک فکرت نه برتر از آنی
درون خلوت کروبیان عالم قدسصریر کلک تو باشد سماع روحانی
تو را رسد شکر آویز خواجگی گه جودکه آستین به کریمان عالم افشانی
صواعق سخطت را چگونه شرح دهمنعوذ بالله از آن فتنه‌های طوفانی
سوابق کرمت را بیان چگونه کنمتبارک‌الله از آن کارساز ربانی
کنون که شاهد گل را به جلوه‌گاه چمنبه جز نسیم صبا نیست همدم جانی
شقایق از پی سلطان گل سپارد بازبه بادبان صبا کله‌های نعمانی
بدان رسید ز سعی نسیم باد بهارکه لاف می‌زند از لطف روح حیوانی
سحرگهم چه خوش آمد که بلبلی گلبانگبه غنچه می‌زد و می‌گفت در سخنرانی
که تنگدل چه نشینی ز پرده بیرون آیکه در خم است شرابی چو لعل رمانی
مکن که می نخوری بر جمال گل یک ماهکه باز ماه دگر می‌خوری پشیمانی
به شکر تهمت تکفیر کز میان برخاستبکوش کز گل و مل داد عیش بستانی
جفا نه شیوه دین‌پروری بود حاشاهمه کرامت و لطف است شرع یزدانی
رموز سر اناالحق چه داند آن غافلکه منجذب نشد و از جذبه‌های سبحانی
درون پرده گل غنچه بین که می‌سازدز بهر دیده خصم تو لعل پیکانی
طرب‌سرای وزیر است ساقیا مگذارکه غیر جام می آنجا کند گرانجانی
تو بودی آن دم صبح امید کز سر مهربرآمدی و سر آمد شبان ظلمانی
شنیده‌ام که ز من یاد می‌کنی گه گهولی به مجلس خاص خودم نمی‌خوانی
طلب نمی‌کنی از من سخن جفا این استوگرنه با تو چه بحث است در سخندانی
ز حافظان جهان کس چو بنده جمع نکردلطایف حکمی با کتاب قرآنی
هزار سال بقا بخشدت مدایح منچنین نفیس متاعی به چون تو ارزانی
سخن دراز کشیدم ولی امیدم هستکه ذیل عفو بدین ماجرا بپوشانی
همیشه تا به بهاران هوا به صفحه باغهزار نقش نگارد ز خط ریحانی
به باغ ملک ز شاخ امل به عمر درازشکفته باد گل دولتت به آسانی

حافظ

خواجه شمس‌الدین محمد بن بهاءالدّین حافظ شیرازی (حدود ۷۲۷ – ۷۹۲ هجری قمری برابر با ۷۰۶ - ۷۶۹ هجری شمسی)، شاعر بزرگ سدهٔ هشتم ایران (برابر قرن چهاردهم میلادی) و یکی از سخنوران نامی جهان است. بیش‌تر شعرهای او غزل هستند که به‌غزلیات حافظ شهرت دارند. گرایش حافظ به شیوهٔ سخن‌پردازی خواجوی کرمانی و شباهت شیوهٔ سخنش با او مشهور است او از مهمترین تأثیرگذاران بر شاعران پس از خود شناخته می‌شود. در قرون هجدهم و نوزدهم اشعار او به زبان‌های اروپایی ترجمه شد و نام او بگونه‌ای به‌محافل ادبی جهان غرب نیز راه یافت. هرساله در تاریخ ۲۰ مهرماه مراسم بزرگداشت حافظ در محل آرامگاه او در شیراز با حضور پژوهشگران ایرانی و خارجی برگزار می‌شود. در ایران این روز را روز بزرگداشت حافظ نامیده‌اند.

نوشته های مشابه

2 دیدگاه

  1. ٭ خواجه قوام الدين محمد صاحب عيار معلم و مربي شاه شجاع و وزير او در زمان سلطنت، يكي از شخصيت هاي ديني- سياسي دوره حكومت امير مبارزالدين است كه به دستور او تربيت فرزندش را به عهده گرفت و مدتي كرسي وزارت شاه شجاع را داشت تا اينكه عاقبت به دستور اين سلطان به قتل رسيد.

    همانطور كه از مفاد بيت بيت اين قصيده و ترفندي كه شاعر در شيوه كلام به كار گرفته بر مي‌آيد ميان خواجه حافظ و وزير چندان روابط گرم و حسنه وجود نداشته و شاعر از اين وزير سخت گله مند بوده است. پس از رسيدن به مقام صدارت چنين اقتضا مي‌كند كه حافظ به نحوي در صدد دلجويي مقام وزارت برآيد و به همين منظور قصيده بالا را مي سرايد.

    در اين قصيده شاعر با زبردستي هرچه تمام تر با تحكّم و اخطار سخن را به كنايه شروع و تا ده بيت كه معمولاً ظرفيت يك غزل است محور كلام را بر شِكوه و شكايت نهاده و حرفهاي مگو را به مخاطب ناشناسي بالصّراحه در ميان مي نهد و براي اينكه صاحب عيار آنها را دستاويز نكرده و حمل بر جسارت گوينده ننمايد در بيت دهم با آوردن تخلّص چنان مي نماياند كه شكايت از ديگري دارد و او را تهديد مي كند كه از دست تو، به آصف ثاني پناه خواهم برد.

    حافظ همانطور كه شيوه اوست اين ده بيت را مقدمه يك قصيده قرار داده به دنبال آن به مدح ممدوح مي پردازد. جالب اينكه در اين مرحله هم از زبان بلبل به گل مطالبي را در ميان مي نهد كه همان مكنونات قلبي خود اوست و به صورت غير مستقيم به وزير مي فهماند كه اكنون كه تهمت زن تكفير يعني امير مبارزالدين از ميان رفته تو هم سياست مردم داري پيشه كن و به مردم جفا مَوَرز و كاري كن كه خلق خدا در امور شخصي خود آزاد باشند. بالاخره در مرحله سوم يعني هفت بيت آخر قصيده مستقيماً وزير را مورد خطاب قرار داده و ضمن گلايه ناشي از بي اعتنايي وزير نسبت به خود بر سر او منّت نهاده مي گويد: بدانكه مدايح من است كه مي‌تواند به تو هزار سال عمر جاويد ببخشد و از او تقاضا مي كند كه در اين قصيده به چشم قبول نگريسته و قلم عفو بر ماجراهاي گذشته فيمابين بكشد.

    ذكر اين توضيحات بدان سبب كه عده اي حافظ را مدّاح مقامات ذي نفوذ و صاحب قدرت تصور مي كنند ضرورت داشت و شايسته است با مطالعه دقيق آن، پي به ميزان قدرت و هنر حافظ در القاء اندرز و بازگوييِ شكايات به صورت غيرمستقيم و در پرده ايهام آنهم در قالب قصيده و به نام مدح برده و به ميزان نهوّر شاعر در زمان استبداد آنچناني، آگاهي يابند.

    (1) شكرآويز به معناي آويزه شال ترمه شير و شكري يعني شال ترمه اي كه به رنگ زردِ كِرِمي است.

    در سابق هر صنف و طبقه اي شال و عمامه اي به رنگ مخصوص بر سر مي گذاشتند، بطوري كه از رنگ شالِ عمامه آنهاهركس به خوبي مي توانست بداند كه اين شخصيت قصاب است و آن ديگري بازرگان.

    يك نوع عمامه با پارچه زرد كم رنگ و خط هاي موازي تيره در طول پارچه اي كه از نوع ترمه بود مخصوص تاجرها و بزرگان بود كه در هر شهر تعدادشان نسبت به ساير اصناف كمتر بود و به آن عمامه شير و شكري مي گفتند و صاحب اين عمامه از اولياء حكومت يا بازرگانان طراز اول شهر بودند. در كنار حاشيه اين پارچه، آويزه هايي مانند آنچه در انتهاي قالي به نام ريشه به چشم مي خورد وجود داشت كه صاحب عمامه در موقع پيچيدن، آن ريشه ها را گرداگرد آخرين لايه عمامه به صورت آويز نشان مي داد و به نام شكرآويز موسوم بود.

    مقصود حافظ از شكرآويز خواجگي همين علامات و ريشه هاي پارچه عمامه شير و شكري است كه در اطراف سر مشهود و مي رساند كه تو اي صاحب عيار خواجه و بزرگوار و محترم مي باشي.

    (2) در بعضي از نسخه ها به جاي كلمه (سوابق) كلمه (سوابغ) آمده كه جمع سابغه و به معناي تمام و دراز و فراخ و كامل است.

    (3) حافظ از آنجا كه به حكم اجبار اين قصيده مدحيّه را سروده، در عالم رندي اشاره اي هم به خشونت و درنده خوييِ او مي‌كند.

    (4) در بعضي از نسخه ها به جاي لاله هاي (كِلَّه هاي) آمده كه به معناي چادرها و پرده هاست و با بادبان صبا در شعر مناسبت دارد.

    (5) مضمون اين بيت را نظامي در ليلي و مجنون چنين آورده است:

    روز از سرِ مهر سر برآورد كافاق به مهر سر درآورد
    شرح جلالی بر حافظ – دکتر عبدالحسین جلالی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا