خانه | دیوان حافظ | شرح هروی | غزل ۰۸۹- یا رب سببی ساز که یارم به سلامت

غزل ۰۸۹- یا رب سببی ساز که یارم به سلامت

نستعلیق
علامه قزوینی

یا رب سببی ساز که یارم به سلامت

بازآید و برهاندم از بند ملامت

خاک ره آن یار سفرکرده بیارید

تا چشم جهان بین کنمش جای اقامت

فریاد که از شش جهتم راه ببستند

آن خال و خط و زلف و رخ و عارض و قامت

امروز که در دست توام مرحمتی کن

فردا که شوم خاک چه سود اشک ندامت

ای آن که به تقریر و بیان دم زنی از عشق

ما با تو نداریم سخن خیر و سلامت

درویش مکن ناله ز شمشیر احبا

کاین طایفه از کشته ستانند غرامت

در خرقه زن آتش که خم ابروی ساقی

بر می‌شکند گوشه محراب امامت

حاشا که من از جور و جفای تو بنالم

بیداد لطیفان همه لطف است و کرامت

کوته نکند بحث سر زلف تو حافظ

پیوسته شد این سلسله تا روز قیامت

شرح نوشتاری

وزن غزل: مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)

۱ خدایا وسیله ای بساز که یارم به سلامت ؛ برگردد و مرا از رنج وسرزنش مردم خلاص کند.

ملامت : سرزنش.

می خواهد بگوید بر اثر دوری از یار بی قراری می کنم و مردم سرزنشم می کنند؛ خدایا سببی بساز که یارم باز گردد و از رنج ملامت خلق خلاصم کند.

۲ خاک راهی را که یار به هنگام سفر بر آن پا نهاد بیاورید ؛ تا آن را در چشم جهان بین خود جا دهم.

جهان بین : بیننده جهان ،چشم ، سیاح و جهانگرد؛ و چشم جهان بین یعنی چشمی که جهان مادی یا جهان زندگانی را می بیند ، چشم سر.

چنانکه پیشتر گفته شد شاعر از خاک قدم معشوق توتیا و سرمه چشم می سازد، آن را در چشم می ریزد تا روشن شود، وحالا که یار به سفر رفته می خواهد خاک راهی را که بر آن پا گذاشته مثل توتیا در چشم خود بریزد.

۳ فریاد و فغان که آن خال و زلف ورخ وعارض و قامت از شش طرف راه را بر من بستند.

ظاهراً اختلاف معنای مختصری میان رخ و عارض وجود دارد، به این معنی که عارض صفحه صورت است و رخ هر یک از دو برجستگی صورت. در مصراع اول از شش جهت یادکرده که شش سوی جهان (شمال،جنوب،مشرق،غرب،بالا و پایین) است و در مصراع دوم از شش سمبل زیبایی خال و خط وزلف و رخ وعارض وقامت نام می برد که هرکدام از یک جهت و مجموعاً از شش جهت راه فرار را بر او بسته اند. یعنی در جمال پرستی خود از همه سو محصور شده است.

۴ امروز که در اختیار تو هستم لطفی کن؛ فردا که خاک شدم چه فایده که برای من اشک حسرت بریزی.

در دست توام : در اختیار تو هستم،اسیر تو هستم.

۵ ای کسی که با حرف وبیان ادعای عشق می کنی ؛ مابا تو سخن نداریم ، آرزوی نیکی و سلامت برایت می کنیم.

تقریر : بیان ،گفتار.

مقصوداینکه کیفیات عالم عشق را نمی توان به زبان بیان کرد و هرکس که چنین کند ما از او دوری می کنیم و می گوییم برو به سلامت و خوشی. ما را به خیر و تو را به سلامت.

واین عقیده عرفاست که گویند برای درک کیفیات عشق باید اهل درد بود و مراحل را طی کرد وگرنه کسی نمی تواند با بیان ، دیگری را بر حالات عشق واقف سازد – حال را نمی توان به زبان بیان کرد.

در شرح کلمات باباطاهرآمده : «هرکه خدا را با راهنمایی علم شناسد زبانش دراز و سخنش بسیار خواهد بود (علم رسمی سر بسر قیل است وقال) زیرا خدا درا اینحال از نظر پنهان؛ و شناسایی او قهراًبا بیان و زبان است ولی هر که خدا را با وجد و جذبه شناسد زبانش گنگ خواهد بود، زیرا صاحب وجد و جذبه شاهد وناظر اوست، وشاهد جمال معشوق در حیرت وسکوت و مستغرق مطالعه انوار ذات و تجلیات اسماﺀ و صفات است و توانایی تکلم و بیان اوصاف او را ندارد.»[۱]

شیخ روزبهان بقلی در این معنی می گوید :

آن کس داند حال دل مسکینم                              کو را هم از این نمد کلاهی باشد[۲]

۶ درویش از شمشیر دوستان ناله مکن،زیرا این اپطایفه از کشتن خود تاوان می گیرند.

احبا : جمع حبیب به معنی دوست است.

غرامت به معنای خون بها ودیه آمده است که علی القاعده قاتل باید بپردازد. ولی ظاهراً فرقه ای از درویشان بوده اند که اگر میان دو درویش اهل فرقه نزاعی در می گرفت که به قتل یکی منجر می شد مقتول را مقصر می دانستند زیرا معتقد بودند او سبب شده که درویش دیگری گناهکار وقاتل به حساب آید. و احتمالاً از کشته غرامت ستاندن اشاره به این معنی است.

می گوید درویش اگر از دوستان به تو رنج و عذابی رسید شکوه مکن زیرا این دوستان به جای اینکه خود دیه و غرامت بپردازند از کشته خود مطالبه غرامت می کنند.

۷ در خرقه زهد آتش بزن زیرا خم ابروی ساقی گوشه محرابی را که امام در آن نماز می گزارد، می شکند.

برمی شکند : مجازاً یعنی از رونق می ندازد.

محراب : جایی در مسجد که امام رو به آن نماز می گزارد،با طاق هلالی.

امامت: پیشوایی،پیشنمازی .

هلال ابروی ساقی را با هلال محراب ، که امام در برابر آن نماز می گزارد،مقایسه کرده می گوید به خرقه آتش بزن، یعنی زهد و تقوی را ترک کن،زیرا توجه به هلال ابروی ساقی – عشق و جمال – سبب می شود که دیگر محرابی که امام در برابر آن نماز می گزارد توجهی نکنی و ارزش آن در نظرت شکسته شود.

۸ دورباد از من که از جور وجفای تو بنالم؛زیرا ظلم و جور لطفیان در نظر من همه لطف و بزرگی است.

لطیف: نیکو،نغز،لطف کننده؛ به قرینه کرامت که ازصفات خداوندی است.ظاهراً معنی اخیر یعنی لطف و احسان کننده مراد است.در آیه ۱۹ از سوره شوری (۴۲) آمده «الله لَطیفٌ بِعِبٰادِهِ …». خیام می گوید :

پیری دیدم به خوابی مستی خفته                              وزگرد شعور خانه تن رفته

می خورده و مست ، خفته وآشفته                              والله لطیف بعباده گفته[۳]

لطیف در این معنی صفت خداوند و از« اسماﺀ الحسنی » است . ظهیر فاریابی گفته :

بدان لطیف که چون باد خاکساری را                              کند مبشر امداد لطف در اسحار[۴]

با زبانی طنزآمیز از بیداد چنین لطیفی شکوه کرده ،می گوید: بیداد معشوق را هم باید بر لطف و کرم او حمل کرد.

۹ سخن گفتن از سر زلف تو را حافظ ختم نمی کند،رشته این سخن تا روز قیامت کشیده خواهد شد.

سخن از عشق و جمال محبوب پایان پذیر نیست ، مثل رشته زنجیر به هم پیوسته است و تا ابد ادامه می یابد.

به سلسله عاشقان هم اشاره دارد، یعنی سلسله عشاق که اززلف معشوق بحث می کنند تا روز قیامت به دنبال هم خواهند آمد.

 

————————————————————————————————————-

[۱] عین القضاه،….شرح احوال و آثار دو بیتی های بابا طاهر عریان،… ص ۲۷۸- ۲۷۹

[۲] روزبهان بقلی،… عبهر العاشقین… ص ۱۴۷٫

[۳] خیام… رباعیات… ص ۲۷۱٫

[۴] ظهیر فاریابی… دیوان… ص ۱۳۹٫

شرح صوتی
  • شرح استاد حسین آهی

درباره حافظ

خواجه شمس‌الدین محمد بن بهاءالدّین حافظ شیرازی (حدود ۷۲۷ – ۷۹۲ هجری قمری برابر با ۷۰۶ - ۷۶۹ هجری شمسی)، شاعر بزرگ سدهٔ هشتم ایران (برابر قرن چهاردهم میلادی) و یکی از سخنوران نامی جهان است. بیش‌تر شعرهای او غزل هستند که به‌غزلیات حافظ شهرت دارند. گرایش حافظ به شیوهٔ سخن‌پردازی خواجوی کرمانی و شباهت شیوهٔ سخنش با او مشهور است او از مهمترین تأثیرگذاران بر شاعران پس از خود شناخته می‌شود. در قرون هجدهم و نوزدهم اشعار او به زبان‌های اروپایی ترجمه شد و نام او بگونه‌ای به‌محافل ادبی جهان غرب نیز راه یافت. هرساله در تاریخ ۲۰ مهرماه مراسم بزرگداشت حافظ در محل آرامگاه او در شیراز با حضور پژوهشگران ایرانی و خارجی برگزار می‌شود. در ایران این روز را روز بزرگداشت حافظ نامیده‌اند.

۸ دیدگاه

  1. بسیار زیباست کلمات لسان الغیب حافظ شیرازی
    من نمی دانم چگونه غزلیات واجب نیات را می دهد
    اما از این غزل همین اموخت دنیایست که خدا را با علم نمی توان شناخت

  2. دود دل سوخته ي حافظ رو توي اين شعر به خوبي حس مي كنم.
    در ضمن دفعه ي اولم هست كه اين سايت رو مي بينم.فوق العاده است.

  3. خدا خيرتون بده … عجب سايتي ….واقعا خدمت بزرگي به ادبيات فارسي كرديد .

  4. با سلام
    سایت خوبی دارید /من اولین بار است به سایت شما سرمی زنم و خوشحالم که از غزل سرای بزرگ شعر پارسی می نویسید.
    زنده باد شعر جاویدان پارسی

  5. سلام بر همه حافظ دوستان
    از شما مدیریت سایت تشکر میکنم از این تلاش بسیار حرفه ای و زیبا برای این مجموعه
    مدتی بود که به چنین چیزی نیاز بود
    قسمت تفسیر و معانی و امکان جستجو از لغت نامه دهخدا بسیار خوب است.
    کس چو حافظ نکشید از رخ اندیشه نقاب
    تا سر زلف سخن را به قلم شانه زنند

  6. با سلام
    ازسایت خوبتون و تشکر میکنم.
    به امید موفقیت

  7. به نام خدا
    سلام خیلی کار ارزشمند و زیبایی است . اولین بار است که به سایت شما می آیم .با سپاس

  8. با درود به دوستان ارجمند و ایام به کام

    بیت ۶ را اینگونه معنی کنید:
    درویش مکن ناله ز شمشیر احبا کاین طایفه از کشته ستانند غرامت

    ای درویش و ای سالک راه حق-که مانند خود من حافظ مظلومی و تنها! از شمشیر دوستان و نزدیکان منال و شکوه مکن، چرا که این قوم -اشاره دارد به مردم عزیز ایران- اگر مجبور شوند از مقتول خودشان هم پول دیه خواهند خواست و آنقدر پررو و بی حیا می شوند که عارف به ذات خداوند را می کشند و از او دیه کافری و نامسلمانی نیز می خواهند.

    با سپاس از تلاش شما و به امید فرداد پروردگار برای سربلندیتان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

به صورت خودکار کلمات فینگلیش را به فارسی تبدیل کن. در صورتی که می‌خواهید انگلیسی تایپ کنید Ctrl+g را فشار دهید.