خانه | دیوان حافظ | غزلیات | غزل ۳۳۹- خیال روی تو چون بگذرد به گلشن چشم

غزل ۳۳۹- خیال روی تو چون بگذرد به گلشن چشم

خیال روی تو چون بگذرد به گلشن چشم دل از پی نظر آید به سوی روزن چشم
سزای تکیه گهت منظری نمی‌بینم منم ز عالم و این گوشه معین چشم
بیا که لعل و گهر در نثار مقدم تو ز گنج خانه دل می‌کشم به روزن چشم
سحر سرشک روانم سر خرابی داشت گرم نه خون جگر می‌گرفت دامن چشم
نخست روز که دیدم رخ تو دل می‌گفت اگر رسد خللی خون من به گردن چشم
به بوی مژده وصل تو تا سحر شب دوش به راه باد نهادم چراغ روشن چشم
به مردمی که دل دردمند حافظ را مزن به ناوک دلدوز مردم افکن چشم

 

غزل ۳۳۹

درباره حافظ

خواجه شمس‌الدین محمد بن بهاءالدّین حافظ شیرازی (حدود ۷۲۷ – ۷۹۲ هجری قمری برابر با ۷۰۶ - ۷۶۹ هجری شمسی)، شاعر بزرگ سدهٔ هشتم ایران (برابر قرن چهاردهم میلادی) و یکی از سخنوران نامی جهان است. بیش‌تر شعرهای او غزل هستند که به‌غزلیات حافظ شهرت دارند. گرایش حافظ به شیوهٔ سخن‌پردازی خواجوی کرمانی و شباهت شیوهٔ سخنش با او مشهور است او از مهمترین تأثیرگذاران بر شاعران پس از خود شناخته می‌شود. در قرون هجدهم و نوزدهم اشعار او به زبان‌های اروپایی ترجمه شد و نام او بگونه‌ای به‌محافل ادبی جهان غرب نیز راه یافت. هرساله در تاریخ ۲۰ مهرماه مراسم بزرگداشت حافظ در محل آرامگاه او در شیراز با حضور پژوهشگران ایرانی و خارجی برگزار می‌شود. در ایران این روز را روز بزرگداشت حافظ نامیده‌اند.

۲ دیدگاه

  1. عاشق از پا افتاده ای هستی که درنهایت بی صبری واشتیاق دیدار محبوب(خواسنه از فال) را آرزو می کنی.از همان لحظه که محبوب را دیدی ،برای دیدنش آرام وقرار نداری و اعتراف داری هر بلا که بر سر دلت آید از دیده می باشد.با وجود آنکه بسیار سعی می کنی که اشکت جاری نشود و رسوایت نکند وچشم ودلت را به باد سپرده ای تاشاید از کوی جانان مژده وصالش را دریافت کنی اما هنوز خبری از آن دلستان دریافت نکرده ای و التفاتی از او به شما ابراز نشده است.
    خواجه می فرماید: ای عزیز!از این عشق و دلدادگیت بوی خیری به مشام نمی رسد اما از این بی عنایتی یار و نامساعدی طالع به خداوند پناه بر و امید آنکه، از درگاه خداوند چاره ساز، چاره ای برایت پیدا شود. ان شاءالله

  2. امیــــــــــــــــــــد

    معانی لغات غزل (۳۳۹)

    خیال : تصویر خیالی، صورت خیالی .

    گلشن : (اضافه تشبیهی) چشم به گلشن تشبیه شده، باغ چشم .

    از پیِ نظر : به منظور تماشا .

    روزن : روزنه، شِکاف، دریچه، پنجره .

    سزا : سزاوار، لایق، مناسب، درخور .

    تکیه گه : تکیه گاه، مسند، جای تکیه زدن و قرار گرفتن .

    منظر : جای نگاه کردن، محلّی که از آن به اطراف بنگرند .

    مَنم ز عالم و این … : در این دنیا، من هستم و این … .

    گوشه معین چشم : گوشه چشم که برای تو معیّن و در نظر گرفته شده .

    گنج خانه : گنجیه و محل نگهداری گنج .

    گنج خانه دل : گنجینه دل، خزینۀ دل .

    مخزن چشم : خزینۀ چشم، خزانه دیده .

    نخست روز : اولین روزی .

    اگر رسد خِلَلی : اگر خللی به من برسد .

    به بوی : به امید، در آرزوی .

    شبِ دوش : دیشب، شب گذشته (به حکم ضرورت شعری کلمه شب در شعر گنجانیده شده) .

    به مَردمی : سوگند به مردمی، به انسانیت سوگند .

    ناوک : تیرهای کوچک، کنایه از مژگان .

    ناوک دلدوز : تیرهای دل آزار و دلخراش .

    مردم افکن : انسان کُش، از پای درآورنده انسان .

    مردم افکن چشم : چشم نیرومندی که انسان را از پای در می آورد .

    معانی ابیات غزل (۳۳۹)

    ۱) آنگاه که در عالمِ خیال، تصویر تو در گلزار چشم مصوّر می شود، دل برای دیدن آن به کنار دریچه چشم می آید .

    ۲) دیدگاه دیگری را در خور تکیه زدن و نگریستن تو سراغ ندارم . در این دنیا این من و این هم گوشه چشمم که برای تو معیّن شده است .

    ۳) (به دیدگاه چشم من) بیا که از گنجینه دل، لعل خون و گوهر اشک به خزینه چشم می آورم تا در پایت بریزم .

    ۴) به هنگام سحر، هرگاه خون جگرم دامنه چشم را فرا نمی گرفت ( و چون سدّی راه را بر اشک نمی بست) اشک پیاپی من سَرِ خرابی داشت .

    ۵) روز اولی که روی تو را دیدم، دلم می گفت اگر به من آسیبی برسد خونم به گردن چشم هاست .

    ۶) دیشب تا سحرگاهان، در آرزوی رسیدن مژده آمدن تو (مضطربانه)، چراغ روشن امید چشمم را در راه باد (پیام آور) قرار دادم .

    ۷) تو را به انسانیت سوگند می دهم که دل دردمند حافظ را با تیر مژگان دلدوز و مردم افکن چشمت از پای در نیاور .

    شرح ابیات غزل (۳۳۹)

    اگر این غزل با ردیف چشم در میان شعرای وقت به اقتراح گذاشته شده بود، چنین می پنداشتیم که حافظ نیز یکی از استقبال کنندگان بوده است. اما چنین نشانه یی در دیوان شعرای معاصر حافظ به چشم نمی خورد .

    بنابراین، ظنّ قوی بر این است که حافظ در دوران میانسالی با تسلّطی که بر خلق مضامین بکر داشته این غزل را نه برای چشم و هم چشمی که برای شأن و منزلت چشم ساخته و پرداخته است . شاعر در بیت اول می گوید به محض این که صورت خیالی تو در باغ چشمم به سیر و سیاحت می پردازد دلم برای مشاهده و تماشای او به پشت دریچه چشم آمده و او را تماشا می کند و این مضمون را این ناتوان درهیچ جای دیگر ندیده و سراغ ندارد .

    شاعر در بیت دوم، چشم خود را مسند و نشیمنگاه محبوب خود دانسته و به او می گوید هیچ جای دیگر قابل آن را ندارد که تو بر آن پا نهاده و تکیه نموده و به تماشا مشغول شوی به جز گوشه چشم من که برای تو در نظر گرفته ام .

    در بیت سوم شاعر از خونابه دل و گوهراشک سخن به میان آورده و می گوید تو قدم به خانه چشم گذار تا این لعل و گوهر ها را از خزینه دل به مخزن چشم منتقل کرده در پایت نثار کنم . شاعر در بیت چهارم با خون جگر خود راه اشک را سدّ می کند به این معنا که با خون جگر، سدّی بر دامنه چشم می بندد تا اشک نتواند سیل وار خرابی به بار آورد !

    بیت پنجم گویای این مطلب است که روز اولی که دیدگان شاعر روی محبوب را دیده، دل اتمام حجت کرده که اگر او در این میان از پای درآید خونش به گردن دیده هاست .

    شاعر در بیت ششم حالت چشم انتظاری و امیدواری و نومیدی را در حالت بیم و امید به نحو زیبایی بازگو کرده است و چراغ روشن دیدگان، یعنی چشمان بیدار و باز خود را در برابر باد که هم آورنده پیام از طرف یار و هم خاموش کننده چراغ می تواند باشد قرار داده است !

    و بالاخره در بیت مقطع به مژگان چشم پرداخته و آن را به تیر دلدوزی تشبیه کرده که هر مردی را از پای در می آورد .

    در پایان تشبیه چشم به چراغ و قرار دادن آن در مسیر باد را نظامی چنین در لیلی و مجنون سروده است :

    آن زیـــنت بـــاغ و زیــب گــــلشن بــــر راه نــــهاده چشــــم روشــــن

    تــــا بــــاد کـــی آورد غـــبـــاری از دامــــــن یـــــار غــــار بـــــاری

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

به صورت خودکار کلمات فینگلیش را به فارسی تبدیل کن. در صورتی که می‌خواهید انگلیسی تایپ کنید Ctrl+g را فشار دهید.