شرح هرویغزلیاتحافظ

غزل ۳۳۸- من دوستدار روی خوش و موی دلکشم

۱

من دوستدار روی خوش و موی دلکشم

مدهوش چشم مست و می صاف بی‌غشم

۲

گفتی ز سر عهد ازل یک سخن بگو

آن گه بگویمت که دو پیمانه درکشم

۳

من آدم بهشتیم اما در این سفر

حالی اسیر عشق جوانان مه وشم

۴

در عاشقی گزیر نباشد ز ساز و سوز

استاده‌ام چو شمع مترسان ز آتشم

۵

شیراز معدن لب لعل است و کان حسن

من جوهری مفلسم ایرا مشوشم

۶

از بس که چشم مست در این شهر دیده‌ام

حقا که می نمی‌خورم اکنون و سرخوشم

۷

شهریست پر کرشمه حوران ز شش جهت

چیزیم نیست ور نه خریدار هر ششم

۸

بخت ار مدد دهد که کشم رخت سوی دوست

گیسوی حور گرد فشاند ز مفرشم

۹

حافظ عروس طبع مرا جلوه آرزوست

آیینه‌ای ندارم از آن آه می‌کشم

وزن غزل: مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)

۱ من دوستدار روی خوش و موی جذابم؛ و در برابر چشمان مست و شراب صاف و بی تقلب، هوش و خرد خود را از دست می دهم.

از روی خوش دو معنی خواسته هم روی زیبا و هم خوشروئی و محبت؛ روی گشاده.

۲ گفتی که از سرّ عهد ازل نکته ای بگویم؛ وقتی می گویم که دو پیمانه ی شراب بنوشم.

عهد ازل: زکان آغاز خلقت.

یعنی باید ذوق و حالی داشته باشم که بتوانم از اسرار ازل حرف بزنم و رموز خلقت را بگویم، و این حال در سکر دست می دهد.

۳ من آدمی اهل بهشتم، اما حالا در این سفر؛ به عشق جوانان زیبا گرفتار شده ام.

اشاره به آدم ابوالبشر دارد که در بهشت بود و به کره ی خاکی رانده شد و حالا در این سفر ، عشقهای زمینی فرزندان او را گرفتار کرده است.

۴ در کار عاشقی چاره ای جز سوختن و ساختن نیست؛ مرا از آتش مترسان، مثل شمع ایستاده ام.

از ایستادن دو معنی در نظر داشته یکی سر پا بودن و دیگر ایستادگی و مقاومت کردن . می گوید در کار عشق چاره ای نیست، جز اینکه مثل شمع سوخت و ساخت . شمع در حالی که ایستاده، می سوزد و مقاومت می کند، من هم می سوزم و ایستادگی می کنم. سوختن شمع را سوز و گداز درون و ایستاده بود آن را با مقاومت عاشق مقایسه کرده است.

۵ شیراز معدن لب لعل فام و مرکز حسن و جمال است؛ من جواهر فروش ورشکسته هستم به این جهت مضطرب و پریشانم.

جوهری: جواهر شناس، جواهر فروش که در واقع این دو کیفیت با هم ملازمه دارند.

مفلس: ورشکست شده، بی چیز و فقیر.

ایرا: زیرا، از این جهت.

می گوید همچنان که جایگاه لعل معدن است، جایگاه لبان لعل فام شهر شیراز است، آنجا مرکز حسن و جمال است و اینگونه لعل از آن معدن به دست می آید؛ خاطر من از این جهت مشوش است که جواهر فروش ورشکسته ای هستم، جواهرات زیبا را می شناسم، اما برای خرید بضاعتی ندارم – تنها باید به نگاه کردن اکتفا کنم.

۶ از بس که چشم مست در شهر شیراز دیده ام؛ به راستی حالا شراب نمی خورم ولی به تاثیر آن چشمان مست حال کیف و سرخوشی دارم.

سر خوشی: مستی متعادل، حالت شاد.

۷ شهریست که از شش طرف آن زیبا رویان در حال ناز و کرشمه اند؛ بضاعتی ندارم وگرنه خریدار همه ی آن زیبا رویان هستم.

شش جهت: شمال، جنوب ، مشرق، مغرب، بالا، پایین.

۸ اگر بخت یاری کند که اسباب سفر ببندم و به سوی دوست بروم؛ حوران زیبای بهشتی با گیسوان خود از مفرش من گرد راه را پاک خواهند کرد.

مفرش: هر چیز گستردنی، کیسه مانندی مستطیل شکل که از میانه باز می شود و لباس و رختخواب مسافر در آن گذاشته می شود.

می گوید اگر بخت مساعدت کند که از این جهان بروم، و اسباب سفر به سوی دوست ببرم، با عزت و احترام در بهشت از من پذیرایی خواهند کرد، تا آنجا که حوران بهشتی با گیسوی خود از مفرش سفر من غبار روبی خواهند کرد.

سفر آخرت را رفتن به سوی دوست می داند و سعادتی که باید به مساعدت بخت بدست آید.

۹ حافظ، عروس طبع من آرزو دارد که جلوه گری کند؛ آیینه ای ندارم بدین جهت آه حسرت می کشم.

رسم بوده هنگامی که عروس را به خانه ی داماد می بردند شخصی آینه به دست در برابر عروس حرکت می کرد، تا عروس جلوه ی خود را در اوج زیبایی ببیند. طبع خود را به چنین عروسی تشبیه کرده و آرزو دارد زیبایی آن را در اثری مثل آینه جلوه گر سازد، و چون محیط برای چنین جلوه گری آزادی آماده نیست، آه حسرت می کشد.

پس حاصل معنی اینکه: آه می کشم که نمی توانم افکار و معانی جذابی را که در ذهن دارم در جایی منعکس سازم ، تا مردم به لطف و ارزش آن ها پی برند.

حافظ

خواجه شمس‌الدین محمد بن بهاءالدّین حافظ شیرازی (حدود ۷۲۷ – ۷۹۲ هجری قمری برابر با ۷۰۶ - ۷۶۹ هجری شمسی)، شاعر بزرگ سدهٔ هشتم ایران (برابر قرن چهاردهم میلادی) و یکی از سخنوران نامی جهان است. بیش‌تر شعرهای او غزل هستند که به‌غزلیات حافظ شهرت دارند. گرایش حافظ به شیوهٔ سخن‌پردازی خواجوی کرمانی و شباهت شیوهٔ سخنش با او مشهور است او از مهمترین تأثیرگذاران بر شاعران پس از خود شناخته می‌شود. در قرون هجدهم و نوزدهم اشعار او به زبان‌های اروپایی ترجمه شد و نام او بگونه‌ای به‌محافل ادبی جهان غرب نیز راه یافت. هرساله در تاریخ ۲۰ مهرماه مراسم بزرگداشت حافظ در محل آرامگاه او در شیراز با حضور پژوهشگران ایرانی و خارجی برگزار می‌شود. در ایران این روز را روز بزرگداشت حافظ نامیده‌اند.

نوشته های مشابه

‫5 نظرها

  1. ضمن بزرگداشت زحمات دکتر هروی و شما دست اندرکاران این صفحه، می خواهم نکته ای را به نوشتار و شرح ارزنده آقای دکتر هروی بیفزایم. به این عبارت که:
    در بیت هفتم این غزل: شهری است پر کرشمه و حوران شش جهت (“خوبان” “ز” شش جهت)، حافظ افزون بر شش جهتی که آقای دکتر هروی نام برده اند، بی تردید اشاره به شش جهت شهر شیراز نیز داشته است. زیرا شیراز قدیم در شش گوشه شهر دارای شش دروازه بوده است. این دروازه ها عبارت بوده اند از: دروازه قرآن (تنها دروازه شیراز که هنوز هم برپاست)، دروازه کازرون، دروازه شاه داعی الله، دروازه اصفهان، دروازه قصابخانه و دروازه سعدی.
    تا آنجا که می دانم، مردم شیراز هنوز هم محل این دروازه ها را، هر چند دیگر بی در و دروازه و مدرنیزه هم شده باشند، با همان نام دروازه می نامند. (جز دروازه قصابخانه که فقط “قصابخانه” نامیده می شود). به این ترتیب امروز شش محله حسن خیز شهر شیراز عبارتند از: محله دروازه کازرون، محله دروازه اصفهان، محله دروازه سعدی، محله دروازه شاه داعی، محله قصابخانه، و دروازه قرآن.
    دلتان شاد و سرتان سبز باد.

  2. با تشكر از همه اساتيد
    ميخواستم يك نكته را اشاره كنم آن هم اينكه منظور از بيت خوبان ز شش جهت حافظ نظر ميكند به امامزاده هاي معروف شهر شيراز يعني :
    شاهچراغ – سيدعلاالدين حسين – علي ابن حمزه – امامزاده سيدتاج الدين – امامزاده ميرمحمد و يكي ديگه كه اسمش و نميدونم
    اينو معلم ادبيات فارسي در دوره دبيرستان برامون گفت سال 57

  3. پدربزرگم داستاني از اين شعر مي گفت كه جالب بود
    مي گفت: شش دختر بر سر قبر حافظ نزاع مي كردند و هر كدام وصفي از محاسن خود مي گفت و بيان ميكرد اگر حافظ زنده بود من را به همسري بر ميگزيد.
    يكي مي گفت من خوش رو و زيبا هستم، دومي مي گفت من اندامي زيبا دارم، سومي مي گفت من از اخلاق خوبي برخوردارم و الي آخر
    نهايتا تصميم گرفتند با تفعلي به فال حضرت حافظ نظر خود ايشون رو جويا بشن. ديوان را باز كردند و اين شعر آمد و به طور خواص اين مصرع:
    شهريست پر كرشمه و خوبان ز شش جهت. درديم نيست ور نه خريدار هر ششم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *