خانه | دیوان حافظ | غزلیات | غزل ۴۸۹- ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی

غزل ۴۸۹- ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی

۱ ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی در فکرت تو پنهان صد حکمت الهی
۲ کلک تو بارک الله بر ملک و دین گشاده صد چشمه آب حیوان از قطره سیاهی
۳ بر اهرمن نتابد انوار اسم اعظم ملک آن توست و خاتم فرمای هر چه خواهی
۴ در حکمت سلیمان هر کس که شک نماید بر عقل و دانش او خندند مرغ و ماهی
۵ باز ار چه گاه گاهی بر سر نهد کلاهی مرغان قاف دانند آیین پادشاهی
۶ تیغی که آسمانش از فیض خود دهد آب تنها جهان بگیرد بی منت سپاهی
۷ کلک تو خوش نویسد در شان یار و اغیار تعویذ جان فزایی افسون عمر کاهی
۸ ای عنصر تو مخلوق از کیمیای عزت و ای دولت تو ایمن از وصمت تباهی
۹ ساقی بیار آبی از چشمه خرابات تا خرقه‌ها بشوییم از عجب خانقاهی
۱۰ عمریست پادشاها کز می تهیست جامم اینک ز بنده دعوی و از محتسب گواهی
۱۱ گر پرتوی ز تیغت بر کان و معدن افتد یاقوت سرخ رو را بخشند رنگ کاهی
۱۲ دانم دلت ببخشد بر عجز شب نشینان گر حال بنده پرسی از باد صبحگاهی
۱۳ جایی که برق عصیان بر آدم صفی زد ما را چگونه زیبد دعوی بی‌گناهی
۱۴ حافظ چو پادشاهت گه گاه می‌برد نام رنجش ز بخت منما بازآ به عذرخواهی

غزل ۴۸۹

وزن غزل: فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع لن (بحر رمل مثمن مخبون اصلم)

۱ ای کسی که نور پادشاهی در چهره‌ات آشکار است.

۲ دل که آیینه شاهی است کدورت یافته است؛ از خدا آرزو می‌کنم دوست روشن ضمیری به من عطا کند.

دل: به تعبیر عرفا آیینه‌ایست که انوار جمال الهی در آن منعکس می‌شود. نجم‌الدین رازی در تعریف دل آورده است: «پس حکمت بی‌نهایت و قدرت بی‌غایت، آن اقتضا کرد که در وقت تخمیر طینت آدم، به ید قدرت در باطن آدم که گنجینه خانه غیب بود، دلی زجاجه صفت بسازد، کثیفی در غایت صفا و آن را در مشکاه جسد کثیف کدر نهد، و در میان زجاجه دل مصباحی سازد که «المصباحه فی زجاجه»، و آن را سر گویند و فتیله خفی در آن مصباح نهد.» و چنانکه آقای دکتر ریاحی مصحح مرصادالعباد ذیل صفحه یادآوری کرده‌اند سخن نجم‌الدین رازی اشاره دارد به آیه سی و پنج سوره نور:

«اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاهٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَهٍ الزُّجَاجَهُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِن شَجَرَهٍ مُبَارَکَهٍ زَیْتُونَهٍ لاَّ شَرْقِیِّهٍ وَلاَ غَرْبِیَّهٍ یَکَادُ زَیْتُهَا یُضِی‏ءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُّورٌ عَلَی‏ نُورٍ یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَن یَشَاءُ وَیَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلِیمٌ ﴿ ۳۵ ﴾»

(خدا نور (وجود بخش) آسمان‌ها و زمین است، داستان نورش به مشکوتی ماند که در آن روشن چراغی باشد و آن چراغ در میان شیشه‌ای تلالؤ آن گویی ستاره‌ایست درخشان …) پس آیینه شاهی که در بیت صفت دل واقع شده همان آیینه‌ایست که باید نور خدا را، که مقام شاهی جهان دارد، منعکس سازد.

چنانکه نجم‌الدین رازی باز خطاب به دل گوید:

ای نسخه نامه الهی که تویی وای آینه جمال شاهی که تویی

نیز در مرصاد العباد پادشاه تعالی به معنی خدای تعالی آمده است که به این تعبیر نیز آیینه شاهی، آیینه خدایی معنی می‌دهد.

شاعر از کدورت دل ملول شده و آرزو می‌کند مشاور روشن ضمیری داشته باشد که مانند دلش تیرگی نپذیرد و بهانه جویی نکند. می‌گوید دل من که باید جایگاه تجلی اسرار الهی باشد از اندیشه‌های ناروا تیره و تار شده است، و نمی‌تواند جلوه‌گاه نور تجلی باشد، دلی از خدا می‌طلبم که برای من دوست و روشن‌بین باشد.

۳ به دست بت زیبای باده‌فروشی توبه کرده‌ام؛ که از این پس تا زیبارویی برای زینت مجلس نباشد شراب نخورم.

به دست کسی توبه کردن ظاهرا اشاره به این است که هنگام تعهد و توبه دست در دست توبه دهنده می‌گذارند، چنانکه در بیعت رسم است.

۴ نرگس اگر ادعای برابری با طرز نگاه تو کرد رنجش نداشته‌باش؛ آنها که اهل بصیرت‌اند به دنبال نابینا نمی‌روند.

یعنی چشم تو اگر در زیبایی با نرگس برابر است، این مزیت را هم دارد که بینایی دارد و نرگس بینایی ندارد.

مقصود اینکه زیبایی تو در شکل و جامه انسانی با بصیرت و شعور و جاذبه حیات ترکیب شده است. مضمون بیت نزدیک است با مضمون این بیت از ناصر بخارایی:

اگر ز چشم تو زد لاف نرگس از مستی مبصران نگرفتند خرده بر اعمی

۵ مگر اینکه شمع راز این معنی را بیان کند؛ وگر نه پروانه رقبتی به سخن گفتن ندارد.

پروا: ترس، رغبت، میل، اندیشه.

رابطه پروانه و شمع را به صورت یک رابطه عشقی طرح کرده است. شعله شمع را زبان شمع تصور کرده که سر نکته عشق را بیان می‌کند. یعنی عشق آتشی و سوزناک است و بیان آن زبانی آتشین می‌خواهد. مثل شعله شمع؛ ولی پروانه می‌سوزد و توجهی به سخن گفتن ندارد. به تعبیر عرفانی: من عاشق همچون پروانه زبانی برای بیان سر عشق ندارم، مگر اینکه معشوق خود این راز را آشکار کند.

۶ از چشم، جوی‌های اشک بر دامنم روان کرده‌ام تا شاید؛ معشوق بلند بالایی در کنار من بنشانند.

یعنی همچنان که سرو سهی را در کنار جوی می‌کازند معشوق سرو قدی را در کنار جویبار اشک من بنشانند.

۷ آن جام شراب را که به شکل کشتی است بیاور زیرا بر اثر دوری از رخ دوست هر گوشه چشمم از اشک به دریایی مبدل شده‌است. کشتی باده را بیاور تا با آن کشتی خود را از این دریا به ساحل برسانم.

۸ با من که معشوقه را می‌پرستم از بیگانه سخن مگو؛ زیرا جز به او و جام شراب به کسی توجه ندارم.

۹ این سخن که ترسایی هنگام سحر با دف و نی بر در میخانه‌ای می‌گفت به نظر من چه خوب آمد.

ترسا: نصرانی، مسیحی.

۱۰ اگر مسلمانی همین است که حافظ دارد؛ وای اگر بعد از امروز فردای قیامتی باشد. با این طرز مسلمانی که حافظ دارد چه مکافات سختی به او خواهند داد.

سبک بیان در این بیت نیز کنایی است، یعنی به خود خطاب می‌کند تا به گوش آنها که ادعای مسلمانی دارند و عمل نمی‌کنند برساند.

**************************

داستان دو بیت آخر این غزل، که حافظ به خاطر آن تکفیر شد و به زین‌الدین ابوبکر تایبادی متوصل گردید، به گفته علامه قزوینی نخستین بار در حبیب‌السیر آمده است بدین شرح: «روزی شاه شجاع به زبان اعتراض خواجه حافظ را مخاطب ساخته گفت ابیات هیچ یک از غزلیات شما از مطلع تا مقطع بر یک منوال واقع نشده، بلکه از هر غزلی چهار بیت در تعریف شراب است و دو سه بیت در تصوف و یک دو بیت در صفت محبوب و تلون در یک غزل خلاف طریقه بلغاست. خواجه گفت آنچه بر زبان مبارک شاه می‌گذرد عین صدق و محض صوابست. اما مع‌ذلک شعر حافظ در اطراف آفاق اشتهار تمام یافته و نظم حریفان دیگر پای از دروازه شیراز برون نمی‌نهد. بنابر کنایت شاه شجاع در مقام ایذاء حافظ شده و به حسب اتفاق در آن ایام آن جناب غزلی ذر سلک نظم کشید که مقطعش این است: گر مسلمانی از این است … و شاه شجاع این بیت را شنیده گفت از مظمون این نظم چنان معلوم می‌شود که حافظ به قیام قیامت قایل نیست و بعضی از فقهای حسود قصد نمودند که فتوی بنویسند که شک در وقوع روز جزا کفر است و از این بیت آن معنی مستفاد می‌گردد. خواجه حافظ مضطرب گشته نزد مولانا زین‌الدین ابوبکر تایبادی که در آن اوان عازم حجاز بود و در شیراز تشریف داشت رفت و کیفیت قصد بد اندیشان عرض نمود. مولانا فرمود که مناسب آن است که بیت دیگر مقدم بر این مقطع درج کنی مشعر به این معنی که فلان چنین می‌گفت تا به مقتضاء آن مثل که نقل کفر کفر نیست از تهمت نجات یابی. »

درباره حافظ

خواجه شمس‌الدین محمد بن بهاءالدّین حافظ شیرازی (حدود ۷۲۷ – ۷۹۲ هجری قمری برابر با ۷۰۶ - ۷۶۹ هجری شمسی)، شاعر بزرگ سدهٔ هشتم ایران (برابر قرن چهاردهم میلادی) و یکی از سخنوران نامی جهان است. بیش‌تر شعرهای او غزل هستند که به‌غزلیات حافظ شهرت دارند. گرایش حافظ به شیوهٔ سخن‌پردازی خواجوی کرمانی و شباهت شیوهٔ سخنش با او مشهور است او از مهمترین تأثیرگذاران بر شاعران پس از خود شناخته می‌شود. در قرون هجدهم و نوزدهم اشعار او به زبان‌های اروپایی ترجمه شد و نام او بگونه‌ای به‌محافل ادبی جهان غرب نیز راه یافت. هرساله در تاریخ ۲۰ مهرماه مراسم بزرگداشت حافظ در محل آرامگاه او در شیراز با حضور پژوهشگران ایرانی و خارجی برگزار می‌شود. در ایران این روز را روز بزرگداشت حافظ نامیده‌اند.

۲ دیدگاه

  1. با عرض سلام و ادب
    تصور میکنم وزن این شعر “مستفعلن فعولن مستفعلن فعولن” باشد

  2. نتيجه تفال :
    1- خواجه در بيتهاي 2-3- و آخر به ترتيب فرمايد ( خامه و قلم تو که خداوند بر کتش دهد صد منبع آب زندگاني است که از يک قطره مرکب بر پادشاهي و شريعت روان ساخته است )( پرتو هاي نام بزرگ خداوند به دشمن ابليس خوي تو روشني نخواهد بخشيد پادشاهي و انگشتري فرمانروايي مخصوص تو است هرچه مصلحت مي داني امر فرماي = تلميح )( اي حافظ چون شهريار گاهگاهي از تو نامي بر زبان مي آورد از طالع خويش گله مکن و عذر تقصير خدمت را بخواه ) خود تفسير کني
    2- کسي ياکساني قصدفريب شما يا خانواده يتان ار داشتند ولي لطف خداوندي جلوي اينکار را گرفته است پس به يکي از مشاهد متبرکه برويد و نر خود ار ادا نمود هو ا زگفتن راز دل به ديگران جداً خودداري کنيد از خانوده اي مهران و همسري خوب برخورداريد ولي متاسفانه با لجبازي و گوش نکردن به نصايح پدر و ماد موجبات نگراني را فاهم مي کنيد پس سعي کنيد درارتباط با ديگران اندکي خوددار و با متانت باشيد
    3- کا رمسافر مدتي طول دارد ازدواج عملي مي گردد ولي طلاق راهي طولاني دار مسافرتي مهم و عالي و ملاقات مهمي در پيش خواهيد داشت به زودي تحولاتي در زندگي شما حاصل مي شود و مقامي در انتظار داردي که در اجراي اين نيت موثر است
    4- جنابعالي درااي جرات بيان و گفتار هستيد از اينکه ديگران درباره شما چه فک رم يکنند چندان اهميتي ندارد پس در تصميم گيري مقاوم و استوار هستيد ولي مانند سربازان شجاع راهنمايان امور مالي و سياستمداران اغلب د رعين اينکه بين ديگران مي باشيد احساس تنهايي مي کنيد هر چند اين تنهايي از قدرت و جسارت و مهر و محبت شما نمي کاهد

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

به صورت خودکار کلمات فینگلیش را به فارسی تبدیل کن. در صورتی که می‌خواهید انگلیسی تایپ کنید Ctrl+g را فشار دهید.